• شنبه 24ام مرداد 1405
• 85

بررسی تطبیقی تعداد استخوان‌های بدن انسان در قانون ابن ‌سینا و آناتومی مدرن

گردآورنده:

ساناز سادات قطبی(مدرس کالج بین المللی ابن سینا گرجستان)

چکیده:

بررسی تطبیقی تعداد استخوان‌های بدن انسان در متون طب ایرانی، به‌ویژه در آثار Avicenna، با آناتومی مدرن و تحلیل علل اختلاف در شمارش استخوان‌ها.

روش پژوهش:

در این پژوهش از روش تحلیل متون تاریخی و مطالعه تطبیقی استفاده شده است . داده‌های مربوط به ساختار اسکلتی بدن انسان از کتاب The Canon of Medicine استخراج و با منابع استاندارد آناتومی مدرن مقایسه گردید.

یافته‌ها:

ابن‌سینا مجموع استخوان‌های بدن انسان را ۲۴۸ استخوان ذکر می‌کند، در حالی که در آناتومی مدرن تعداد استخوان‌های بدن انسان بالغ ۲۰۶ استخوان گزارش شده است. بررسی‌ها نشان داد که این اختلاف عمدتاً ناشی از احتساب دندان ‌ها در شمار استخوان‌ها، جدا شمردن مهره‌های خاجی و دنبالچه، و تفاوت در طبقه‌بندی استخوان‌های لگن است.

اختلاف میان تعداد استخوان‌ها در متون طب ایرانی و آناتومی مدرن بیشتر ناشی از تفاوت در تعریف و طبقه‌بندی ساختارهای اسکلتی است و نه ناشی از خطای تشریحی در منابع تاریخی.

مقدمه:

تشریح بدن انسان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های علوم پزشکی در طول تاریخ بوده است. در تمدن اسلامی، آثار پزشکانی مانند Avicenna نقش مهمی در توسعه دانش پزشکی داشته‌اند.

در اثر مشهور او، The Canon of Medicine، ساختار اسکلتی بدن انسان با دقت قابل توجهی توصیف شده است. ابن‌سینا در این اثر مجموع استخوان‌های بدن انسان را ۲۴۸ استخوان ذکر می‌کند.

در مقابل، در آناتومی مدرن تعداد استخوان‌های بدن انسان بالغ ۲۰۶ استخوان گزارش شده است. این اختلاف عددی از دیرباز مورد توجه پژوهشگران تاریخ پزشکی بوده و پرسش‌هایی درباره روش شمارش استخوان‌ها در منابع تاریخی ایجاد کرده است.

هدف این پژوهش بررسی علت این اختلاف و تحلیل تطبیقی دیدگاه تشریحی ابن‌سینا با آناتومی مدرن است.

پیشینه پژوهش:

مطالعات تاریخ پزشکی نشان می‌دهد که دانش تشریح در جهان اسلام بر پایه میراث پزشکی یونان باستان و به‌ویژه آثار جالینوس شکل گرفته و توسط پزشکان مسلمان ایرانی تکامل یافته است.

پژوهش‌های جدید در حوزه تاریخ آناتومی نشان می‌دهد که تعداد استخوان‌های بدن انسان در منابع تاریخی متفاوت گزارش شده و این تفاوت بیشتر ناشی از اختلاف در روش شمارش استخوان‌ها است.

در برخی متون کلاسیک پزشکی، ساختارهایی مانند دندان‌ها یا برخی استخوان‌های کوچک مفصلی در شمار استخوان‌ها محسوب شده‌اند، در حالی که در آناتومی مدرن این ساختارها در شمار استاندارد استخوان‌ها قرار نمی‌گیرند.

روش‌شناسی:

این پژوهش با روش تحلیل اسنادی و مطالعه تطبیقی انجام شده است.

مراحل پژوهش شامل موارد زیر می باشد:

1. استخراج داده‌های مربوط به استخوان‌ها از کتاب قانون ابن‌سینا
2. بررسی ساختار اسکلتی بدن انسان در منابع آناتومی مدرن
3. مقایسه نظام طبقه‌بندی استخوان‌ها در دو دیدگاه
4. تحلیل عوامل ایجاد اختلاف در شمار استخوان‌ها

یافته‌ها:

مقایسه تطبیقی تعداد استخوان‌ها

 

جدول ۱. مقایسه تطبیقی تعداد استخوان‌ها در قانون ابن‌سینا و آناتومی مدرن

 

ردیف	ناحیه بدن	تعداد در قانون ابن‌سینا	تعداد در آناتومی مدرن	توضیح تطبیقی
1	جمجمه و صورت	22	22	در کلیتِ شمارش مشابه است، هرچند در برخی سنت‌های قدیم، تفکیک اجزای صورت با جزئیات بیشتری مطرح شده است.
2	استخوانچه‌های گوش	6	6	شامل استخوان‌های چکشی، سندانی و رکابی در دو طرف است.
3	دندان‌ها	32	0	در قانون، دندان‌ها در شمار استخوان‌ها آمده‌اند، اما در آناتومی مدرن جزو 206 استخوان استاندارد محسوب نمی‌شوند.
4	مهره‌های گردنی	7	7	اختلافی وجود ندارد.
5	مهره‌های سینه‌ای	12	12	اختلافی وجود ندارد.
6	مهره‌های کمری	5	5	اختلافی وجود ندارد.
7	مهره‌های خاجی	5	1	در متون کلاسیک به صورت مهره‌های جداگانه و در آناتومی مدرن به صورت استخوان جوش‌خورده محاسبه می‌شود.
8	مهره‌های دنبالچه	4	1	در منابع قدیم چند قطعه مستقل و در آناتومی مدرن یک واحد استخوانی محسوب می‌شود.
9	دنده‌ها	24	24	اختلافی وجود ندارد.
10	جناغ	1	1	در شمارش نهایی به صورت یک واحد در نظر گرفته می‌شود.
11	کمربند شانه‌ای و اندام فوقانی	64	64	شامل ترقوه، کتف، بازو، ساعد، مچ، کف دست و انگشتان است.
12	لگن و اندام تحتانی	66	62	اختلاف عمدتاً ناشی از جدا شمردن اجزای لگن در سنت قدیم است.
	جمع کل	248	206	اختلاف کلی بیشتر ناشی از تفاوت در تعریف و طبقه‌بندی استخوان‌ها است.

 

جدول2. عوامل اصلی اختلاف در شمار استخوان‌ها

 

ابن‌سینا در پایان بخش تشریح استخوان‌ها در کتاب قانون تصریح می‌کند: «فجميع هذه العظام إذا عُدَّت تكون مائتين وثمانية وأربعين عظماً». این عبارت نشان می‌دهد که مجموع استخوان‌های بدن انسان در نظام تشریحی او ۲۴۸ عدد بوده است. همچنین در همین اثر ذکر شده است که «الأسنان من جملة العظام»، که بیانگر احتساب دندان‌ها در شمار استخوان‌ها است. مطالعات معاصر در تاریخ آناتومی نیز نشان داده‌اند که اختلاف میان ۲۴۸ استخوان در منابع کلاسیک و ۲۰۶ استخوان در آناتومی مدرن بیشتر ناشی از تفاوت در معیارهای شمارش استخوان‌ها است.

بحث:

نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اختلاف میان ۲۴۸ استخوان در قانون ابن‌سینا و ۲۰۶ استخوان در آناتومی مدرن ناشی از تفاوت در معیارهای شمارش استخوان‌ها است.

در متون طب ایرانی، دندان‌ها به عنوان بخشی از سیستم اسکلتی در نظر گرفته شده‌اند، در حالی که در آناتومی مدرن دندان‌ها در شمار استخوان‌ها محسوب نمی‌شوند.

همچنین مهره‌های خاجی و دنبالچه که در آناتومی مدرن به صورت استخوان‌های جوش‌خورده در نظر گرفته می‌شوند، در منابع کلاسیک به صورت مهره‌های مستقل شمارش شده‌اند.

در مورد لگن نیز در منابع قدیم اجزای آن به صورت استخوان‌های مستقل محاسبه شده‌اند، در حالی که در آناتومی مدرن این اجزا در دوران بلوغ به یک استخوان واحد تبدیل می‌شوند.

جدول3. مقایسه دیدگاه منابع مختلف درباره تعداد استخوان‌ها

 

•        تعداد استخوان‌های بدن انسان در منابع مختلف تاریخی بین 197 تا 307 گزارش شده است.

•        عدد 206 یک قرارداد آموزشی است و نه یک عدد مطلق.

•        پزشکان ایرانی از جمله ابن‌سینا سهم مهمی در توسعه دانش آناتومی داشتند.

•        توصیف ساختار اسکلتی در قانون از منابع مهم آناتومی تاریخی محسوب می‌شود.

•        ابن‌سینا یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ آناتومی است.

•        در سنت تشریحی ایرانی تعداد استخوان‌ها 248 ذکر شده است.

منابع:

 

Avicenna. (2005).

Al-Qanun fi al-Tibb (Canon of Medicine). Beirut: Dar Sader.

Neumann, P. E., & Gest, T. R. (2020).

How many bones are in the human body?

Clinical Anatomy, 33(2), 187-191.

PMID: 31228290

Shoja, M. M., Tubbs, R. S., Loukas, M. (2007).

The history of anatomy in Persia.

Journal of Anatomy.PMID 17999770

Alghamdi, M. A., et al. (2017).

Contributions of Muslim scholars to the understanding of human anatomy.

The Anatomical Record

Elgood C. A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate.

Muhammad ibn Zakariya al-Razi. Al-Hawi fi al-Tibb.

Ismail Jorjani. Zakhireye Khwarazmshahi.